Stichting Diogenes Leiden

Restaureren van monumenten in Leiden

Diogenes door de jaren heen

“Er moet meer bewoning komen in de Leidse binnenstad: het hart van de stad wordt nu voornamelijk gevormd door winkels, opslagplaatsen, kantoren en kleine bedrijven waar tussendoor zo hier en daar een kapitaal pand is vertimmerd tot studentenhuis. Vooral na winkelsluiting moet men vaststellen, dat het hart van Leiden sterk aan het verkalken is, en dat wekt het verval in de hand van een stad, die mede door haar hoge ouderdom zo levendig en aantrekkelijk zou kunnen zijn.”

Een artikel uit het Leidsch Dagblad van 26 februari 1973

Een artikel uit het Leidsch Dagblad van 26 februari 1973

Dat was volgens het Leidsch Dagblad van 26 februari 1973 de belangrijkste drijfveer van de oprichters van de Stichting Diogenes Leiden. In het artikel staat dat hun doel was “vervallen en/of verlaten panden die uit cultureel of historisch oogpunt gezien van waarde zijn of die door hun onderlinge samenhang in een bepaald stadsgezicht onmisbaar zijn, bewoonbaar te maken.”

Opvallend is dat het woord ‘monument’ in het hele artikel maar één keer voorkomt. Toch waren de panden die Diogenes aanpakte in de praktijk steeds monumenten. Dat is niet zo vreemd omdat de meeste waardevolle panden in de Leidse binnenstad in die tijd al op de (rijks)monumentenlijst stonden.

De restauraties

In het begin roeide Diogenes nog tegen de stroom op. Er was weinig begrip voor de waarde van oude panden. Bij de eerste panden die Diogenes restaureerde, Lokhorststraat 18, 20 en 22, had de gemeente zich enkele jaren eerder zelfs verzet tegen de plaatsing op de monumentenlijst. Het waren verkrotte pakhuizen waarmee volgens de gemeente niets meer te beginnen was. Toch lukte het Diogenes om ze fraai te restaureren.

De Watersteeg rond 1970. Rechts staan de panden Hogewoerd 28 en 30. Hogewoerd 28 is daarna gesloopt, Hogewoerd 30 is door Diogenes gerestaureerd.

Vanaf 1974, toen er een ander college kwam, werd de samenwerking met de gemeente beter. Dat bleek bijvoorbeeld bij Hogewoerd 30 en 32. De gemeente had die huizen aanvankelijk, net als een aantal naburige panden, willen slopen voor de aanleg van wat toen de cityring of de noord-zuidverbinding werd genoemd. Later bleek het ook kleinschaliger te kunnen, maar door de sloop van het buurpand kwam de zijgevel van Hogewoerd 30 wel bloot te liggen. Diogenes zorgde voor een goede nieuwe zijgevel, en maakte aan de Hogewoerd en de Watersteeg in totaal negen wooneenheden.

In de jaren 1977 tot 1992 volgden daarna de restauraties van Langebrug 44, het Mierennesthofje, de Latijnse School, Aalmarkt 5 en 6, Nieuwstraat 49 en 51, Oude Rijn 100 en 102 en Nieuwe Rijn 74. Alle panden bleven eigendom van de stichting, met uitzondering van Langebrug 44, dat een aantal jaren later in erfpacht werd uitgegeven aan de bewoners.

Geleidelijk aan werd het voor Diogenes steeds moeilijker om te restaureren. De subsidieregelingen voor restaurerende instellingen werden minder aantrekkelijk en de mogelijkheden voor particulieren werden gunstiger. Daarbij kwam dat dankzij het succes van de stadsvernieuwing er steeds minder verkrotte panden waren die een grondige restauratie nodig hadden.

Als vooralsnog laatste restauratie volgde in 1994 en 1995 die van Rapenburg 53. Een rendabele verhuur van dat pand bleek niet mogelijk te zijn, zodat na de restauratie besloten werd om het te verkopen aan een geïnteresseerde particulier.

De Vereniging van Vrienden

In 1974 werd de Vereniging van Vrienden van Diogenes opgericht. Het doel van de vereniging was om via propaganda, fondsenwerving en de uitgave van een bulletin bij te dragen aan het werk van Diogenes.

De stichting en de vereniging werkten goed samen. Er was bijvoorbeeld steeds ten minste een bestuurslid van de stichting tevens bestuurslid van de vereniging. Verder werden er vanuit de stichting altijd bijdragen geleverd aan de halfjaarlijkse bulletins van de vereniging. Die bulletins zorgden ervoor dat belangstellenden op de hoogte konden blijven van het werk van de stichting. De vereniging leverde regelmatig financiële bijdragen aan de stichting. Soms waren het belangrijke algemene bijdragen voor de stichtingskas, soms waren ze bestemd voor een specifiek doel, zoals een gevelsteen of een ander bijzonder element voor een gerestaureerd pand.

In 1998 werd stelde de voorzitter voor om de vereniging op te heffen. Ter toelichting schreef hij dat de situatie in de 25 jaar dat Diogenes bestond sterk veranderd was. Veel mensen waren de waarde gaan beseffen van het wonen in historische panden en er waren voor particulieren betere mogelijkheden gekomen om zelf een monument te restaureren. Hij voegde daaraan toe dat Diogenes in de overspannen marktomstandigheden van dat moment geen mogelijkheid zag om nog monumenten te verwerven. De leden gingen akkoord met de opheffing van de vereniging. Het batig saldo werd gebruikt voor de aanleg van een stoep bij een van de Diogenes-panden.

De Vereniging van Vrienden is niet alleen belangrijk geweest voor Diogenes vanwege de financiële en morele steun. In de periode 1975 tot en met 1996 heeft de vereniging 42 bulletins uitgegeven over het wel en wee van Diogenes. In 1993 gaf de vereniging ter gelegenheid van het twintigjarig bestaan van de stichting een boekje uit waarin de hoofdlijnen van de tot dan toe verschenen bulletins werden gebundeld. De bulletins en het boekje geven nu nog steeds een goed beeld van de successen en de problemen van Diogenes in de periode tot 1996.

Een film uit 1994/95

In 1994 nam de toenmalige voorzitter van de Stichting Diogenes, Caroline Han, afscheid. Ter gelegenheid daarvan werd rond de jaarwisseling 1994/95 een videoband gemaakt met beelden van de panden die toen in het bezit van Diogenes waren. De inhoud van de band is in 2015 op dvd gezet en vervolgens op Youtube geplaatst. De film kan worden bekeken door hier te klikken.
De film duurt ruim 20 minuten. Voor wie gerichter wil zoeken volgen hier de tijdstippen op defilm waarop beelden van de verschillende panden te zien zijn:
2:16 Lokhorststraat 18-22, 3:28 Latijnse School, 4:45 interieur Latijnse School, 7:37 Mierennesthofje 1-5, 9:40 Nieuwstraat 49-51, 11:06 Nieuwe Rijn 74, 11:45 Hogewoerd 30-32 en Watersteeg 1-9, 13:29 interieur Hogewoerd 30, 15:44 Aalmarkt 5-6, 16:39 Oude Rijn 100-102, 17:27 Rapenburg 53 (later verkocht), 18:12 interieur Rapenburg 53.

Consolidatie

Vanaf de tweede helft van de jaren negentig kocht en restaureerde Diogenes vanwege de veranderde marktomstandigheden geen nieuwe panden meer. De stichting kwam in een fase waarin de nadruk lag op het zo goed mogelijk beheren en in goede staat houden van het waardevolle bezit.
Zorgen waren er vooral rond de exploitatie van de Latijnse School. Er was een ingewikkelde relatie tussen Diogenes en de gemeente Leiden, die het gebouw van Diogenes huurde en het vervolgens onderverhuurde. De voorwaarden waren echter niet goed vastgelegd, en de huurprijs die de gemeente betaalde was onvoldoende om de onderhoudskosten te dekken. Uiteindelijk werd de huur beëindigd en werd er een compromis gesloten over een afkoopsom. Sinds 2010 is het ICT-bedrijf IntelliMagic tot ieders tevredenheid huurder van de Latijnse School.

Nieuw elan

Het jubileumboek uit 2013Begin 2011 werd het bestuur van de stichting aangevuld met een aantal nieuwe leden. De financiële positie van de stichting was inmiddels bevredigend en de panden verkeerden in een goede staat van onderhoud. Het veertigjarig bestaan in 2013 kon dan ook met een goed gevoel worden gevierd. Meer daarover staat op de pagina Het jubileum in 2013.
Een van de activiteiten in het jubileumjaar was de uitgave van het boek ’40 jaar Stichting Diogenes Leiden’. Het mooi geïllustreerde boek vertelt over de  geschiedenis van de stichting zelf en van de gerestaureerde panden.

Het Hogewoerdproject

In 2013 en 2014 onderzocht het bestuur de mogelijkheid van aankoop van een pand dat in aanmerking zou kunnen komen om te worden gerestaureerd. Een van de bestaande panden, Oude Rijn 100, werd verkocht om voldoende liquiditeit te hebben als er zich een goede mogelijkheid zou voordoen. Die mogelijkheid deed zich voor in het najaar van 2014: Diogenes kon het complex Hogewoerd 59-63 aankopen. De restauratie van de voormalige wijnkoperij Hogewoerd 59-61 is in september 2016 van start gegaan en in oktober 2017 voltooid. Daarbij zijn drie prachtige woningen ontstaan. De restauratie van het kleinere Hogewoerd 63 is in voorbereiding.

Een nieuwe videofilm

Een beeld uit de videofilmTijdens de Open Monumentendagen in september 2017 was het resultaat van de restauratie van Hogewoerd 59-61 te bezichtigen. Ter gelegenheid daarvan is op verzoek van Diogenes opnieuw een film gemaakt over de monumenten die de stichting in eigendom heeft. De Leidse Video en Smalfilm Liga heeft het project uitgevoerd. Hans van Klinken maakte het script, de camerabeelden en de montage zijn van André van der Tuijn en de stem is van Nelleke Hovestreydt. De film duurt ruim 7 minuten en is te vinden op Youtube.

Ten slotte

Het bestuur van Diogenes zoekt naar mogelijkheden om met nieuwe projecten invulling te blijven geven aan de doelstellingen van de oprichters.